100 JAAR GROTE OORLOG IN PICARDIË (1) - SOMME

somme picardie grote oorlog wereldoorlog 1

The Big Push, zo werd in 1916 het grote offensief aan de Somme dat de Duitsers voorgoed zou terugdrijven door de Britten aangekondigd. Maar dat was buiten de Duitse slagvaardigheid gerekend, want ondanks enkele kleine succesjes bleef een echte doorbraak nog tot 1918 uit. De trieste balans: meer dan één miljoen gesneuvelde, gewonde of vermiste soldaten in de modder van de Somme. Ik trok van Amiens naar Péronne, langs musea, memorials, begraafplaatsen en de onuitwisbare littekens in het Picardische landschap dat door de Grote Oorlog voorgoed werd hertekend. Een trip om stil bij te worden.

somme picardie
 Amiens, Europa's grootste kathedraal

Het Venetië van het noorden- Amiens. Het is al na tienen 's avonds als ik met de trein toekom in Amiens waar ik mijn tocht langs de Grote Oorlogsites in Picardië begin. Meteen nadat ik me geïnstalleerd heb in het hotel wil ik de stad in, maar eerst geniet ik nog even van het prachtige uitzicht op mijn kamer. Pal voor me rijst de majestueuze Notre-Dame op, de grootste kathedraal van Europa, met erachter de verlichte Tour Perret, lang de hoogste building van West-Europa. Noodgewongen verken ik het stadje in het donker, want morgen vertrek ik alweer voor dag en dauw. Op Place Parmentier, het gezellige plein aan de Somme, meng ik mij onder de vele studenten die er het mooie weer maken. Ook aan de overkant van de rivier, op Quai Belu, is er nog behoorlijk wat sfeer. In sneltreinvaart verken ik de gekleurde Saint -Leuwijk en wandel ik langs de vele kanaaltjes die Amiens dooraderen en haar de bijnaam het kleine Venetië van het noorden gaven. Ik noteer alvast in mijn boekje 'Amiens, overdoen bij daglicht en mét tijd zat'.
somme, picardie, grote oorlog
Australian National Memorial  in Villers-Bretonneux

Hill 104 - Villers-Bretonneux. Enkele jaren geleden ontmoette ik in Arras Mike, een jonge Australiër die van Melbourne naar Frankrijk was gevlogen voor een tocht langs The Great War Remembrances. Zijn kennis over WO I was superieur aan de mijne en bracht mij af en toe zelfs in verlegenheid. Mémorial National Australien in Villers-Bretonneux is een plek die Mike ongetwijfeld heeft bezocht. Het is nog vroeg in de ochtend als ik over de verstilde necropool wandel. De zon doet haar best door de mist te breken, de serene stilte - er is nog geen mens te bespeuren - past perfect bij de plek waar honderden Australische gesneuvelden rusten op Hill 104, een heuvel die ze op 24 april 1918 op de Duitsers heroverden. Australische - en Britse troepen - voorkwamen de inname van het strategisch belangrijke Amiens tijdens de tweede slag van Villers-Bretonneux maar verloren daarbij 2.400 manschappen. De slag zou de annalen ingaan als de eerste tankslag uit de geschiedenis.
somme picardie
Mémorial National Australien: een tafel wijst de plekken aan waar Australische soldaten vochten

Bij de witte headstones zie ik de gebruikelijke poppies, foto's en gedichten. Blauwe vlaggetjes, bedrukt met Aussi Pride, breken de groene eentonigheid van het gemillimeterd gras. Dé blikvanger op de plek is het immense witte monument van Edwin Luytens waarin de namen van 11.000 gesneuvelde en vermiste Australische soldaten staan gebeiteld. Ik loop de vele trappen van de toren op, boven geniet ik van het mooie uitzicht over het glooiende landschap rondom. De rust die het uitstraalt staat haaks op het gruwelijke decor van weleer waar zoveel zinloos bloed werd vergoten. Een stenen oriëntatietafel wijst vanuit de toren de plekken aan waar Australische troepen in de oorlog werden ingezet: Passendale, Fromelles, Péronne... In totaal werden in de oorlog bijna 300.000 Australische soldaten ingezet op meer dan 25 plekken aan het westelijk front. Mike uit Melbourne was zeker geen verdwaalde zonderling, want de Grote Oorlogsites in Frankrijk lokken ieder jaar duizenden Australiërs naar Frankrijk. 
somme, picardie, grote oorlog
Lochnagar Crater in Ovillers-la-Boiselle.  © Ronan Le Bideau

La Grande Mine - La Boiselle. Het lijkt wel of er in Ovillers-la-Boiselle een meteoor is ingeslagen. De Lochnagar Crater is met een doorsnede van 91 m. een mooi voorbeeld van hoe de oorlog ook in het landschap lelijke littekens naliet. De omvang van de krater wordt pas echt duidelijk als ik op de rand in de diepte kijk. De Britten deden hier op 1 juli 1916 de wereld op z'n grondvesten daveren met een reeks ondergrondse explosies en gaven daarmee het startsein voor the Big Push. Alleen al voor Lochnagar werd 27 ton springstof gebruikt. Lochnagar - La Grande Mine in het Frans - is de grootste van een reeks kraters in de buurt en meteen een van de spectaculairste Grote Oorlogssites van heel Picardië. Elk jaar op 1 juli wordt hier het begin van de slag aan de Somme herdacht en weerklinkt er om 7.30 stipt de Last Post terwijl er massaal poppies in de diepte worden gegooid.


somme, picardie
Musée Somme 1916 in Albert, leuk en leerzaam, maar een beetje achterhaald

De gevallen Madonna van Albert. Mijn gids Alain wil voor we het Somme 1916 Museum in Albert induiken toch nog even weten 'of ik last heb van claustrofobie'. Waarom wordt duidelijk als we de enorme trap afdalen naar een smalle, 250 m. lange tunnel. In het ondergrondse museum loop ik vooral langs wat onhandig opgezette strijdscènes met levensgrote poppen. Taferelen uit loopgraven en bunkers, sluipschutters, veldhospitalen en gasaanvallen, ze passeren allemaal de revue. Met de gasaanvallen viel het nog best mee, vertelt Alain, want vergeleken met infecties en Shrapnelgranaten maakten ze relatief weinig slachtoffers. Gas liquideerde vooral de ratten in de loopgraven die gevaarlijke ziektes meebrachten. Zo'n gasaanval was dan ook eerder een efficiënte desinfectiebeurt dan een strategische voltreffer. 
somme, grote oorlog, picardie
De vallende Madonna van de Brebièresbasiliek in Albert (fresco in South-African Museum)

Omdat we het parcours in omgekeerde richting hebben afgelegd verlaten we het museum langs de ingang aan de voet van de Notre-Dame de Brebières basiliek. Boven op de kerk staat een enorm gouden Madonnabeeld-met-kind in de zon te blinken. Het beeld is een van de grote iconen van de slag aan de Somme, want toen de basiliek door bombardementen zwaar beschadigd werd dreigde Maria - overhangend in een hoek van 45° - maandenlang naar beneden te tuimelen. Het overhellende beeld was ver in de wijde omtrek te zien en de soldaten aan het front geloofden dat het zou vallen op de dag dat de oorlog voorbij was. Ver zaten ze er niet naast, want kort na haar val kwam aan de verschrikkelijke oorlog een einde.


somme, grote oorlog, picardie
Memorial van Thiepval  © C.Persyn

Known unto God - Thiepval. In Thiepval ben ik erg geïmponeerd door het robuuste Memorial of the Missing, het grootste Britse oorlogsmonument ter wereld. Het immense 45 m hoge bouwwerk staat precies op de plek waar de Duitsers op de ruïne van het kasteel van Thiepval een fort hadden gepoot. Op 1 juli 1916 bestormden de Britten met bedenkelijk succes en hoge verliezen het Duitse oorlogsnest. Wat het monument mist aan elegantie en intimiteit, compenseert het volop met omtrek en hoogte. De 72.000 namen die erin gegrift staan maken op mij alvast meer indruk dan de droge cijfers uit de statistieken: eindeloze rijen met namen van vermiste Britse en Zuid-Afrikaanse soldaten, known unto God, die bijna allemaal verdwenen tijdens de eerste slag aan de Somme. Thiepval viel pas in september 1916 definitief in Britse handen. In het moderne bezoekerscentrum wordt de oorlog in Thiepval nog minder abstract. Het is ronduit shockerend te lezen hoe jonge soldaten massaal werden neergemaaid vanuit Duitse mitrailleurnesten, zonder dekking maar onder het toeziend oog van superieuren, met een strategie die het offeren van eigen mensen op grote schaal rechtvaardigde. 



somme, picardie


Een verhaal apart - Delville Wood.  'Welcome to South Africa' lacht curator Thapedi Masanabo die mij opwacht bij de ingang van het South African Memorial & Museum in Longueval. De zwarte diplomaat - het Memorial is Zuid-Afrikaans grondgebied - gidst mij door de geschiedenis van de Zuid-Afrikaanse deelname in de Grote Oorlog. Thapedi schetst vooraf nog snel het engagement van de Zuid-Afrikanen, die voor ze in actie kwamen aan de Somme al eerder vochten in Egypte tegen de Turken (1915) en in Namibië (1914) en Tanzania (1916) tegen de Duitsers. Zuid-Afrikaanse troepen ondernamen ook de langste mars van de hele oorlog, van Mount Kilimanjaro naar Central Railway, 800 km door de gevaarlijke wildernis van Afrika. Wat me meteen opvalt is de liggende witte headstone op de ronde binnenplaats van het museum met het opschrift 'Beleza Myengwa - S.A. Native Labour Corps - 27th november 1916'. Beleza Muengwa uit Tsolo was een van de 25.000 zwarte Afrikanen die zich vrijwillig aandienden om tegen de Duisters te vechten, vertelt Thapedi. 
beleza myenwa, sa labour corps
Beleza Myenwa, het eerste slachtoffer van het S.A. Labour Corps

De blanke dominantie in Zuid-Afrika zag zo'n deelname wel zitten, maar stuitte op principiële bezwaren. Zo was het not done dat een zwarte in een gevecht een blanke zou doden, ook al was die blanke de vijand. Er werd een 'compromis' bedacht in de vorm van ongewapende werkeenheden - het South-African Labour Corps - waarin alle zwarten werden ingedeeld. De meeste van hen werkten in Franse havens en losten bevoorradingsschepen. Beleza deed dienst in Le Havre en was het eerste dodelijke slachtoffer in het Labour Corps. Op 6 juli 2014 werd zijn lichaam overgebracht van Le Havre en plechtig herbegraven op de binnenplaats van het museum in Longueval. Het is het ultieme eerherstel voor alle gesneuvelden van het Labour Corps wiens inzet in de oorlog werd geridiculiseerd of zelfs doodgezwegen door het apartheidsregime. Het South-Africa Memorial & Museum ligt aan de rand van het 64 ha grote Delville Wood waar (blanke) Zuid-Afrikaanse gevechtseenheden op 15 juli 1916 in actie kwamen. Vijf dagen en zes nachten werd er verbeten gevochten om het tactisch erg belangrijke woud, dat al snel tot Devil Wood werd omgedoopt. 
somme, picardie, South African Memorial & Museum longueval
Delville Wood of wat er nog van rest (juli 1916)

De hevigheid waarmee in Delville Wood werd gevochten wordt misschien nog het best geïllustreerd door de frequentie waarmee de Duitsers hier projectielen afvuurden, tot 400 per minuut, soms urenlang. Het is dan ook een wonder dat er van de 3.153 ingezette Zuid-Afrikanen nog 142 heelhuids uit het bos kwamen. Toch deden ze het nog beter dan het bos zelf, want welgeteld één boom bleef overeind. Thapedi neemt me mee naar een oude beuk op het domein. Bij de boom staat een witte gedenksteen met het opschrift: Hier die haagbeuk is die enigste boom wat die slag van 1916 oorleef het. Het is de enige nog levende getuige van de slag om Delville Wood en meteen de eerste witte gedenksteen die ik zie bij een nog levend object. Het Memorial in Longueval werd ingehuldigd in 1926, het museum werd in 1986 in tijd van volle apartheid geopend door president Botha. Dat stuitte hier op massale protesten, vertelt Thapedi, en toenmalig Frans president Mitterand weigerde zelfs naar de opening te komen. Vandaag is het South-African Memorial & Museum een serene herdenkingsplek voor alle 11.600 gesneuvelden uit de Grote Oorlog, blank en zwart. 

somme, picardie, grote oorlog
 Duitse militaire begraafplaats van Rancourt, één kruis voor vier gesneuvelden

Eén kruis, vier namen - Rancourt. Tussen al die oorlogsherinneringen in vergeet een mens te eten. En dat is jammer want de Picardische gastronomie is best lekker. In restaurant Le Prieuré in Rancourt proef ik voor het eerst een echt Picardisch menu, waarin aardig wat maroillekaas werd verwerkt. Het is niet bepaald een lichte keuken, maar het bevalt me uitstekend. De Tarte Tatin achteraf is erover, maar de calorieën wandel ik er vlotjes weer af op de militaire begraafplaatsen van het dorp. Naast de grootste Franse necropool in de Somme - 8.566 soldaten - vind je in Rancourt nog een Engelse en Duitse begraafplaats. De ruw gehouwen kruisen op de Duitse rustplaats zijn een mooi staaltje van Duitse efficiëntie: op elk kruis staan vier namen en rondom werden telkens vier soldaten begraven. Eén kruis voor vier gesneuvelden dus. De Franse begraafplaats blinkt met eenvoudige witte kruizen uit in soberheid, wat dan weer niet kan gezegd worden van de herdenkingskapel die er werd opgericht door de familie Du Bos. 
somme, picardie
horizonblauw uniform en Adrianhelm, de strijdoutfit van de poilu's vanaf 1915

De kapel werd gebouwd ter nagedachtenis van hun zoon Jean en zijn strijdmakkers die in 1916 aan de Somme sneuvelden. Hun namen staan vereeuwigd op de kapelmuren en binnenin is er ook een soort mini-museum met flarden oorlogstuig dat in de buurt werd opgeploegd. Wie wil kan in Rancourt ook doodleuk zijn eigen mini-museum bij elkaar rapen want tijdens een korte wandeling door de omliggende velden vul ik al snel een zakje met metalen Shrapnel bolletjes en ik vind zelfs hulzen. Munitierestanten vind je dan ook overal in de Somme, de meeste gelukkig onschadelijk. Toch worden er ieder jaar zowel in België als in Frankrijk nog zo'n 150 ton munitie uit de Eerste Wereldoorlog gevonden. Slechts 30% van de afgevuurde projectielen kwam in de oorlog effectief tot ontploffing. Ook vermiste soldaten worden 100 jaar na datum nog regelmatig terug gevonden en eervol bijgelegd op een van de militaire begraafplaatsen.
somme, picardie
Historial de la Grande Guerre - Péronne. © Medmoun

Bingo Crépuscule - Péronne. Bij de ingang van het Historial de la Grande Guerre in Péronne loop ik langs een levensgroot beeld van een poilu die met gebogen hoofd en de moed der wanhoop lijkt verder te stappen. De arme soldaat doet me denken aan de sympathieke Manech en z'n strijdmakkers in de film Un long dimanche de Fiançailles. De kaskraker van Jeunet speelt zich af in de helse loopgraaf Bingo Crépuscule en schetst een vrij realistisch beeld van de smerige modderoorlog in de Somme. De koude, de wanhoop, de ontbering, de vriendschappen en het verraad, ze grepen me al vanaf de eerste minuut stevig bij de keel. Volgens mijn gids Anne-Lise slaat de term poilu's overigens niet op overmatige baardgroei bij Franse soldaten, maar zou het woord al sinds Napoleons veldslagen ingang gevonden hebben. Het verwijst naar een flinke bos schaamhaar, symbool voor mannelijkheid en een (Franse) soldaat met ballen.
somme, picardie
een poilu, een soldaat met ballen
Franse soldaten waren met hun Adrianhelm en horizonblauwe mantel ook heel herkenbaar, een outfit die pas werd ingevoerd in 1915 en inspeelde op de nieuwe manier van oorlog voeren. Het museum in Péronne trekt dan ook een duidelijke streep tussen de periode 1914/16 met traditionele oorlogvoering en 1917/18 met de geïndustrialiseerde oorlog en het inzetten van tanks en vliegtuigen. Er wordt in Péronne ook uitvoerig gefocust op de vele nationaliteiten die meevochten aan de Somme en de periode voor en na de oorlog. In de laatste zaal zie ik een affiche uit 1920 die het oorlogstoerisme in de Somme promoot dat al snel na de oorlog opgang maakte. Met veel licht, ruimte en heldere, moderne presentaties is Historial de la Grande Guerre in Péronne dé referentie voor de Grote Oorlog in Picardië. Een absolute must is ook het prachtige park rond de Historial dat mooi uitkijkt op de eigenzinnige architectuur van het museum. Een aanrader.




Meer Grote Oorlogsites in de Somme:


Chinese begraafplaats van Nolette: 814 Chinese soldaten liggen begraven op de militaire begraafplaats van Nolette, vele van hen kwamen om door ziekte. Hameau de la Nolette, 80860, Noyelles-sur-Mer.

Ulster toren, ook wel de Belfasttoren genoemd is een kopie van van de toren in het park van Clandeboyne in Ierland waar de Ulsterdivisie trainde. De toren in Gothische troubadourstijl is een gedenkteken voor de soldaten uit Ulster die hier vochten. Route de Saint-Pierre Divion, 80300 Thiepval.

Mémorial Terre-Neuvien, de goed bewaard gebleven loopgraven van Beaumont-Hamel schetsen een realistisch beeld van de bloedige strijd van 1 juli 1916 die bijna een volledig Newfoundlands regiment uitmoordde. Rue de l'Eglise, 80.300 Beaumont-Hamel.:

Andere artikels over de Eerste Wereldoorlog op onze blog:




Info over Frankrijk & La Somme:

Info over Frankrijk: be.france.fr/nl


© tekst en foto's:  Werner Gladines 2014 - © foto 1: Gilson. 

WIJ ZIJN SOCIAAL:

100 JAAR GROTE OORLOG IN PICARDIË (1) - SOMME

Geen opmerkingen

Naam

E-mail *

Bericht *